„Kraj Afganów”, z perskim przyrostkiem -stan. Afgan był pierwotnie perską nazwą Pasztunów, poświadczoną po raz pierwszy w X wieku; jej własne pochodzenie jest nieznane.
افغانستان
Afghanistan to „kraj Afganów” w paszto i dari, z perskim przyrostkiem -stan; Afgan był perską nazwą Pasztunów, poświadczoną od X wieku.
Od Albanów, iliryjskiego plemienia odnotowanego przez Ptolemeusza w II wieku, i ich miasta Albanopolis. Albańczycy nazywają kraj Shqipëri, popularnie „kraj orłów”, choć językoznawcy wolą wywód od shqiptoj, „mówić wyraźnie”.
Shqipëri
Popularnie „kraj orłów”, od shqiponjë, a orzeł jest na fladze. Językoznawcy wolą wywód od shqiptoj, „mówić wyraźnie”: Albańczycy to ci, którzy się nawzajem rozumieją. Nazwa zastąpiła Arbëri w XVII wieku.
Od stolicy, Algieru. Arabskie al-Dżaza'ir znaczy „wyspy”, od wysepek, które leżały niegdyś przed portem.
الجزائر
Al-Dżaza'ir to po arabsku „wyspy”: wysepki, które leżały niegdyś przed portem stolicy, dały nazwę miastu, a miasto krajowi. Algieria, przez francuskie Algérie, to ta sama podstawa.
Niepewne. Wśród kandydatów jest nawarsko-aragońskie andurrial, „ugór”, i rdzeń baskijski. Stara opowieść wiążąca nazwę z Karolem Wielkim to legenda.
Andorra
Andorra to nazwa katalońska i najstarsza forma, jaka istnieje; jej pochodzenie jest nieznane, proponuje się nawarsko-aragońskie słowo oznaczające ugór i rdzeń baskijski.
„Kraj Anglów”, z łacińskiego Anglia: lud germański z Angeln w dzisiejszym Szlezwiku-Holsztynie, który osiedlał się w Brytanii od V wieku. Samo Angeln nazwano zapewne od kształtu haka, z tego samego rdzenia co „kąt” i wędkarski „haczyk”.
England
England to nazwa angielska, „kraj Anglów”, germańskich osadników z Angeln, którzy dali krajowi nazwę i język.
Od ngola, tytułu królów Ndongo, państwa ludu Kimbundu.
Angola
Angola to portugalska pisownia słowa ngola, tytułu królów Ndongo, państwa ludu Kimbundu, które Portugalczycy zastali na wybrzeżu w XVI wieku.
Kolumb nazwał Antiguę w 1493 roku od Santa María de la Antigua, obrazu w katedrze w Sewilli. Barbuda to zapewne hiszpańskie „brodata”, od zwisających korzeni figowców albo bród wyspiarzy.
Antigua and Barbuda
Angielski jest językiem wysp, a nazwy są te, które zostawili Hiszpanie: Antigua od obrazu w katedrze w Sewilli, Barbuda od brodatych figowców albo brodatych wyspiarzy.
„Arabia rodu Saudów”, od Muhammada ibn Sauda, osiemnastowiecznego emira Ad-Dirijji, którego potomek Ibn Saud założył królestwo w 1932 roku. Arabia pochodzi od Arabów, których nazwa może znaczyć „koczownik” lub „mieszkaniec pustyni”.
السعودية
„Saudyjska”, skrót od al-Mamlaka al-Arabijja as-Su'udijja, Królestwa Arabii Saudyjskiej: państwo nazwane od swego panującego rodu.
Z łacińskiego argentum, „srebro”, przez hiszpańskie Río de la Plata, „rzeka srebra”, nazwaną od srebrnych błyskotek, które widzieli pierwsi odkrywcy, i legendarnej Sierra de la Plata, której szukali.
Argentina
Argentina to nazwa hiszpańska i jedyna, jaką kraj nosił: z łacińskiego argentum, srebro, od Río de la Plata i srebra, którego pierwsi odkrywcy spodziewali się za nią.
Z greckiego Armenía, użytego najpierw w źródłach perskich (Armina) około 520 roku p.n.e., może od urartyjskiej krainy Armini albo ludu Hajasa-Azzi. Ormianie nazywają siebie Haj, a kraj Hajastan, od legendarnego patriarchy Hajka.
Հայաստան
„Kraj Hajów”, własna nazwa Ormian, od Hajka, legendarnego patriarchy, który w eposie narodowym pokonał babilońskiego króla Bela. Armenia to nazwa, którą nadali im Persowie i Grecy.
Z łacińskiego Terra Australis, „ziemia południowa”, hipotetycznego kontynentu geografii starożytnej. Matthew Flinders nalegał na tę nazwę po opłynięciu kontynentu w 1803 roku, a oficjalna była od 1824 roku.
Australia
Australia to nazwa angielska i jedyna: łacińska Terra Australis, ziemia południowa geografii starożytnej, urzędowa od 1824 roku za sprawą Matthew Flindersa.
Polska forma idzie za łaciną. Ta oddaje staro-wysoko-niemieckie Ostarrîchi, „wschodnie państwo”, po raz pierwszy zapisane w 996 roku, a przez podobieństwo brzmienia upodobniła się do łacińskiego auster, „wiatr południowy”. Dawna polszczyzna mówiła Rakusy, od zamku Raabs na granicy.
Österreich
„Wschodnie państwo”, nowoczesna forma Ostarrîchi z 996 roku: wschodnia marchia księstwa Bawarii. Austria to to samo słowo w łacińskiej szacie.
Od Atropatesa, perskiego satrapy Medii, który utrzymał władzę po podboju Aleksandra; jego państwo, Atropatena, stało się perskim Azarbajgan. Popularne „kraj ognia”, wiążące nazwę z azar i zaratusztriańskimi świątyniami ognia, to etymologia ludowa.
Azərbaycan
Azərbaycan to azerska forma perskiego Azarbajgan, kraju Atropatesa, satrapy, który zachował Medię po Aleksandrze; odczytanie „kraj ognia” to etymologia ludowa.
Zapewne z hiszpańskiego baja mar, „płytkie morze”, od ławic; alternatywą jest lukajańskie słowo oznaczające wyspy.
The Bahamas
The Bahamas, z rodzajnikiem, to urzędowa angielska forma nazwy, która pochodzi zapewne z hiszpańskiego baja mar, „płytkie morze”, od ławic wokół wysp.
Po arabsku „dwa morza”, choć które dwa, jest sporne: zatoki po obu stronach wyspy albo słona zatoka i słodkie źródła pod nią.
البحرين
Al-Bahrajn to po arabsku „dwa morza”, w liczbie podwójnej; które dwa, jest sporne, zatoki po obu stronach wyspy albo słona zatoka i słodkie źródła pod nią.
Bengalskie Bangla, „Bengal”, i desz, „kraj”. Bengal jest niepewnego pochodzenia; zwykle wskazuje się Wangów, lud delty Gangesu wymieniony w Mahabharacie.
বাংলাদেশ
Po bengalsku Bangladesz to Bangla, Bengal, i desz, kraj: „kraj Bengalu”, nazwa przyjęta w chwili niepodległości w 1971 roku.
Portugalskie os Barbados, „brodaci”, od brodatych figowców, których zwisające korzenie widzieli żeglarze.
Barbados
Barbados to portugalskie os Barbados, „brodaci”, od figowców ze zwisającymi korzeniami, zachowane bez zmian po angielsku.
Od Belgów, plemion, które Cezar spotkał w północnej Galii. Ich nazwa pochodzi być może od celtyckiego rdzenia „pęcznieć”, jak w „dumni” lub „wściekli”.
België · Belgique · Belgien
Trzy języki urzędowe, jedna nazwa: België, Belgique, Belgien, wszystkie od Belgów, plemion, które Cezar spotkał w północnej Galii, a których nazwa może znaczyć „dumni” lub „wściekli”.
Niepewne. Czołowa teoria to majańskie belix, „mętna woda”, o rzece Belize; starsza opowieść wywodząca nazwę od bukaniera Petera Wallace'a jest wątpliwa.
Belize
Belize to angielska forma nazwy rzeki, zapewne majańskie belix, „mętna woda”; kraj przyjął ją w 1973 roku w miejsce Hondurasu Brytyjskiego.
Przyjęta w 1975 roku od Zatoki Benińskiej, nazwanej od dawnego Królestwa Beninu w dzisiejszej Nigerii. Ta nazwa pochodzi zapewne od Ubini, nazwy stolicy królestwa w języku edo. Benin zastąpił „Dahomej” jako wybór neutralny.
Bénin
Bénin to francuska forma nazwy przyjętej w 1975 roku od Zatoki Benińskiej, nazwanej od dawnego Królestwa Beninu w dzisiejszej Nigerii, zapewne od Ubini, nazwy jego stolicy w języku edo.
Zapewne z sanskryckiego Bhota-anta, „kraniec Tybetu”, bo kraj leżał na południowym skraju świata tybetańskiego. Bhutańczycy nazywają go Druk Jul, „kraj smoka gromu”.
འབྲུག་ཡུལ
„Kraj Smoka Gromu”. Szkoła buddyzmu drukpa, która ukształtowała państwo, wzięła nazwę od smoka, którego ryk jest gromem, a smok jest na fladze. Bhutan to nazwa indyjska.
„Biała Ruś”, nazwa przejrzysta dla polskiego czytelnika. Dlaczego „biała”, nie wiadomo: najczęściej wskazuje się stronę świata, którą biel oznaczała w dawnym kompasie barw, ziemie wolne od daniny mongolskiej albo jasny strój mieszkańców.
Беларусь
Biełaruś to „Biała Ruś”, nazwa, o której używanie kraj prosi świat od 1991 roku. Dlaczego biała, nie wiadomo: strona świata w dawnym kompasie barw, ziemie wolne od daniny mongolskiej albo jasny strój.
Nazwana w 1825 roku na cześć Simóna Bolívara, wyzwoliciela. Kongres wybrał najpierw „República Bolívar”, a potem łacińską z brzmienia Boliwię.
Bolivia · Buliwya
Bolivia po hiszpańsku i Buliwya w keczua: kraj nazwany w 1825 roku na cześć Simóna Bolívara, zapisany tak, jak słyszy go każdy z języków.
Bośnia pochodzi od rzeki Bosny, zapewne iliryjskiej, może w znaczeniu „płynąca woda”. Hercegowina pochodzi od niemieckiego Herzog, „książę”, odkąd Stjepan Vukčić Kosača ogłosił się w 1448 roku księciem tych ziem.
Bosna i Hercegovina · Босна и Херцеговина
Łacinką i cyrylicą, Bośnia to rzeka Bosna, zapewne iliryjskie „płynąca woda”, a Hercegowina to księstwo, od niemieckiego Herzog, które Stjepan Vukčić Kosača ogłosił w 1448 roku.
„Kraj Tswanów”.
Botswana
W języku tswana Botswana to po prostu „kraj Tswanów”: Ba- oznacza lud, a -tswana go nazywa.
Od pau-brasil, drzewa brezylki, z którego Portugalczycy pozyskiwali na wybrzeżu czerwony barwnik; brasa to „żar”. Nazwa wyparła oficjalną Terra de Santa Cruz, „ziemia Świętego Krzyża”.
Brasil
Brasil to nazwa portugalska, od pau-brasil, drzewa brezylki, z którego pierwsi kupcy pozyskiwali na wybrzeżu czerwony barwnik; brasa to żar.
Niepewne. Tradycja malajska każe założycielowi zawołać Baru nah!, „o, tutaj!”, na widok tego miejsca; proponuje się też sanskryckie varun, „żeglarze”. Borneo, nazwa całej wyspy, to to samo słowo.
Brunei Darussalam
Brunei Darussalam to pełna nazwa malajska: Brunei, niepewnego pochodzenia, i arabskie dar as-salam, „siedziba pokoju”, które sułtanat dodał jako tytuł honorowy.
Polszczyzna nazywa państwo od wyspy: Wielka Brytania w odróżnieniu od Małej Brytanii, czyli Bretanii, dokąd Brytowie przenieśli się w V wieku. „Brytania” pochodzi od Pritanów, celtyckiej nazwy mieszkańców wyspy, może „malowani”, od tatuaży. Oficjalne Zjednoczone Królestwo jest opisowe, od Aktu Unii z 1707 roku i unii z Irlandią w 1801 roku.
United Kingdom
United Kingdom to nazwa angielska, a angielski jest językiem państwa: królestwa Anglii i Szkocji połączone w 1707 roku, a Irlandia dołączyła w 1801 roku.
Nazwa ukuta przez Thomasa Sankarę w 1984 roku. Burkina to w języku mossi „ludzie prawi”, a faso w języku diula „ojczyzna”.
Burkina Faso
Nazwa złożona w 1984 roku z dwóch języków kraju: Burkina, w mossi „ludzie prawi”, i Faso, w diula „ojczyzna”. To jedyna nazwa, jaką kraj nosi od czasów Górnej Wolty.
„Kraj Rundich”.
Uburundi · Burundi
Uburundi to nazwa w języku kirundi, „kraj Rundich”, z przedrostkiem Ubu-, który oznacza kraj; Burundi, forma francuska i międzynarodowa, to to samo słowo bez przedrostka.
„Kraj Bułgarów”, ludu tureckiego, który przekroczył Dunaj w VII wieku. Jego nazwę wywodzi się często od tureckiego czasownika „mieszać”, stąd „lud mieszany”, ale to niepewne.
България
Byłgarija to „kraj Bułgarów”, ludu tureckiego, który przekroczył Dunaj w VII wieku i dał nazwę Słowianom, nad którymi panował. Etnonim może znaczyć „lud mieszany”.
Niepewne. Wśród kandydatów są keczuańskie chiri, „zimny”, ajmarskie chilli, „gdzie kończy się ziemia”, mapuczańskie słowo na głos drozda i wódz Pikunczów imieniem Tili.
Chile
Chile to nazwa hiszpańska, niepewnego pochodzenia: keczuańskie chiri, „zimny”, ajmarskie chilli, „gdzie kończy się ziemia”, głos ptaka w języku Mapuczów albo wódz imieniem Tili.
Przez łacińskie China z perskiego i sanskryckiego Cina, niemal na pewno od państwa i dynastii Qin, które zjednoczyły kraj w 221 roku p.n.e.; polska liczba mnoga naśladuje dawne „kraje Chińczyków”. Chińska nazwa, Zhongguo, znaczy „państwo środka”.
中国
„Państwo środka”: zhong, środek, i guo, państwo. Nazwa sięga trzech tysięcy lat wstecz, do królestw na równinie Rzeki Żółtej, które widziały siebie w środku świata. Chiny, od dynastii Qin, to nazwa, która powędrowała na zachód.
„Kraj Chorwatów”, których własna nazwa, Hrvati, jest niepewnego pochodzenia. Najczęściej przywoływana teoria wywodzi ją ze słowa irańskiego, może od Khoroathos z inskrypcji znad Donu.
Hrvatska
Od Hrvati, własnej nazwy Chorwatów, którą łacina zmieniła w Croatae, a polszczyzna w Chorwację. Etnonim jest niepewnego pochodzenia, zapewne irańskiego.
Nazwa starożytna i niepewna. Klasyczny domysł to cyprys; miedź, nazwana od Cypru, a nie odwrotnie, to drugi; sumeryjskie słowo oznaczające brąz to trzeci.
Κύπρος · Kıbrıs
Kipros po grecku i Kıbrıs po turecku to starożytna nazwa wyspy w jej dwóch językach. Jej pochodzenie przepadło: proponowano cyprys, miedź nazwaną od wyspy i sumeryjskie słowo oznaczające brąz.
Od jeziora Czad, zapewne od słowa w języku kanuri oznaczającego „jezioro” lub „wielką wodę”.
Tchad · تشاد
Tchad po francusku i Czad po arabsku noszą nazwę jeziora Czad, zapewne od słowa w języku kanuri oznaczającego „jezioro” lub „wielką wodę”.
Polska nazwa jest bezpośrednim tłumaczeniem serbskiego Crna Gora, „czarna góra”, od ciemnych lasów na górze Lovćen. Montenegro, forma znana na Zachodzie, to ten sam sens po wenecku.
Crna Gora
„Czarna góra”, od ciemnych lasów na górze Lovćen. Montenegro to tłumaczenie weneckie, a polska Czarnogóra tłumaczenie wprost.
„Kraj Czechów”, w polszczyźnie od zawsze w liczbie mnogiej, jak Niemcy czy Włochy. Etnonim wiąże się tradycyjnie z legendarnym praojcem Czechem, a językowo z rdzeniem oznaczającym „krewnego” lub „członka plemienia”, choć żadne z tych objaśnień nie jest pewne.
Česko
Česko to „kraj Czechów”, forma krótka, na którą kraj zdecydował się w latach dziewięćdziesiątych po długich sporach. Etnonim wiąże się z praojcem Czechem, a może z rdzeniem oznaczającym „krewnego”.
„Marchia Danów”, pograniczne ziemie plemienia Danów; polska forma idzie za łacińską Dania. Nazwa plemienia pochodzi być może od rdzenia oznaczającego „płaską ziemię” lub „niziny”, co jest dyskutowane.
Danmark
Danmark to „marchia Danów”, pogranicze plemienia Danów, nazwa wyryta na kamieniach z Jelling około 965 roku. Nazwa plemienia może znaczyć „płaska ziemia”.
Po łacinie „niedziela”: Kolumb dostrzegł wyspę w niedzielę 3 listopada 1493 roku. Nie mylić z Dominikaną.
Dominica
Dominica to łacińskie dies dominica, niedziela, dzień, w którym Kolumb dostrzegł wyspę w 1493 roku; angielski zachował łacinę.
Od Santo Domingo, stolicy założonej w 1496 roku i nazwanej na cześć świętego Dominika, założyciela dominikanów i patrona ojca Kolumba; polska forma skraca oficjalną Republikę Dominikańską.
República Dominicana
República Dominicana to nazwa hiszpańska, od Santo Domingo, stolicy założonej w 1496 roku i nazwanej na cześć świętego Dominika.
Od stolicy, a pochodzenie jest niepewne. Najczęściej przywoływana teoria wskazuje słowo afarskie oznaczające talerz lub matę plecioną z włókna palmowego.
Djibouti · جيبوتي · Jabuuti
Nazwa stolicy w trzech językach kraju: francuskie Djibouti, arabskie Dżibuti, somalijskie Jabuuti. Jej pochodzenie jest niepewne; najczęściej wskazuje się afarskie słowo na talerz pleciony z włókna palmowego.
Z greckiego Aígyptos, a to z egipskiego Hut-ka-Ptah, „dom duszy Ptaha”. Była to nazwa świątyni w Memfis.
مصر
Misr to stara semicka nazwa kraju, Micraim Biblii hebrajskiej, od rdzenia oznaczającego „granicę” lub „miejsce obronne”. Nie ma nic wspólnego z Egiptem, który jest nazwą grecką.
Po hiszpańsku „równik”, który biegnie tuż na północ od Quito. Nazwę wybrano w 1830 roku jako neutralną alternatywę dla Quito, którego inne prowincje nie lubiły.
Ecuador
Po hiszpańsku to „równik”, linia, która biegnie tuż na północ od Quito, wybrana w 1830 roku jako nazwa, której żadna prowincja nie mogła się sprzeciwić.
Nazwa opisowa. Siedem szejkanatów tworzyło Państwa Rozejmowe pod opieką brytyjską, aż połączyły się w 1971 roku; emirat pochodzi od arabskiego amir, „dowódca” lub „książę”.
الإمارات
„Emiraty”, codzienna forma skrócona al-Imarat al-Arabijja al-Muttahida, Zjednoczonych Emiratów Arabskich.
Z włoskiego, od łacińskiego Mare Erythraeum, a to z greckiego erythrós, „czerwony”. Nazwa odnosi się do Morza Czerwonego.
ኤርትራ · إرتريا
Ertra w tigrinia i Iritrija po arabsku niosą włoską Eritreę, z łacińskiego Mare Erythraeum, Morze Czerwone, które Grecy nazwali od barwy.
Od Estiów, ludu, który Tacyt umieścił nad Bałtykiem w 98 roku, choć byli to zapewne Bałtowie, a nie Estończycy. Nie wiadomo, jak nazwa przeszła na lud ugrofiński.
Eesti
Eesti to estońska forma nazwy, którą Tacyt zapisał jako Aesti w 98 roku, dla ludu bałtyckiego, który zapewne wcale nie był estoński; nie wiadomo, jak nazwa powędrowała na północ.
„Kraj Suazich”. Lud wziął nazwę od króla Mswatiego II.
eSwatini
W języku suazi eSwatini to „miejsce Suazich”, ludu nazwanego od króla Mswatiego II. W 2018 roku kraj uczynił tę formę nazwą urzędową we wszystkich językach, w miejsce Suazi.
Z greckiego aithō, „palić”, i ōps, „twarz”, czyli „kraj spalonych twarzy”. Tradycja etiopska wskazuje zamiast tego Ityoppisa, potomka Kusza.
ኢትዮጵያ
Itjopja to forma w języku gyyz greckiego Aithiopía, które Grecy czytali jako „spalone twarze” i odnosili do wszystkich ziem na południe od Egiptu. Tradycja etiopska widzi w nim raczej kraj Ityoppisa, potomka Kusza.
Tongańska wymowa Viti, własnej nazwy Fidżyjczyków dla głównej wyspy, którą kapitan Cook usłyszał i zapisał w 1774 roku.
Viti
Viti to fidżyjska nazwa głównej wyspy i kraju; Fidżi to sposób, w jaki wymawiali ją Tongańczycy i w jaki zapisał ją Cook.
Nazwa nadana w 1543 roku przez odkrywcę Ruya Lópeza de Villalobosa jako Las Islas Filipinas, na cześć Filipa II hiszpańskiego, wówczas następcy tronu.
Pilipinas
Pilipinas to filipińska forma hiszpańskiego Filipinas, wysp nazwanych w 1543 roku na cześć Filipa II hiszpańskiego, wówczas następcy tronu; filipiński nie ma rodzimego f.
„Kraj Finów”, nazwa nadana z zewnątrz. Finowie mówią Suomi, słowo niepewnego pochodzenia; proponuje się „kraj bagien” albo zapożyczone słowo oznaczające „ziemię” lub „lud”.
Suomi · Finland
Suomi jest niepewnego pochodzenia: proponuje się „kraj bagien”, od suo, i zapożyczone słowo oznaczające „ziemię” lub „lud”. Finland to nazwa szwedzka, ta, którą wzięła reszta świata.
„Kraj Franków”, z łacińskiego Francia. Nazwę Franków wywodzi się często od germańskiego słowa oznaczającego oszczep (staroangielskie franca) albo od przymiotnika „wolny”, bo pod ich rządami tylko Frankowie cieszyli się pełną wolnością. Które znaczenie było pierwsze, pozostaje sporne.
France
France to nazwa francuska i pierwotna: kraj Franków, których nazwa pochodzi od germańskiego słowa oznaczającego oszczep albo od przymiotnika „wolny”.
Od portugalskiego gabão, płaszcza z kapturem, od kształtu ujścia rzeki Komo.
Gabon
Francuska forma portugalskiego gabão, płaszcza z kapturem, którego kształt żeglarze dostrzegli w ujściu rzeki Komo.
Od rzeki Gambii, której nazwa jest niepewnego pochodzenia, być może mandinka. Związek z portugalskim câmbio, „wymiana”, to zapewne etymologia ludowa.
The Gambia
The Gambia zachowuje jako formę urzędową angielską nazwę rzeki, z rodzajnikiem. Nazwa rzeki jest niepewnego pochodzenia, być może mandinka.
Nazwa przyjęta w 1957 roku od średniowiecznego Imperium Ghany, które leżało dalej na północny zachód. Ghana było tytułem jego władcy w języku soninke, z grubsza „król wojownik”.
Ghana
Ghana to nazwa, którą kraj wybrał sobie w chwili niepodległości w 1957 roku, od średniowiecznego Imperium Ghany, którego władcy z ludu Soninke nosili tytuł Ghana, z grubsza „król wojownik”.
Z łacińskiego Graecia, od Grajów, plemienia z Epiru, które Rzymianie poznali wcześnie. Grecy mówią Hellada, od legendarnego Hellena, syna Deukaliona.
Ελλάδα
Hellada, od Hellena, legendarnego syna Deukaliona i przodka Hellenów. Grecja pochodzi od Grajów, jednego plemienia, które Rzymianie przypadkiem poznali pierwsze.
Od Grenady w Hiszpanii, do której, zdaniem hiszpańskich żeglarzy, podobne były wzgórza; Francuzi zrobili z niej La Grenade, a Brytyjczycy Grenadę.
Grenada
Grenada to hiszpańska nazwa wyspy, od Grenady w Hiszpanii, w pisowni, którą ustalili Brytyjczycy; Francuzi nazywali ją La Grenade.
Polska forma przyszła przez rosyjskie Gruzija, a to z perskiego Gurdż przez arabski i turecki: perska nazwa tego ludu. Zachodnia Georgia to ta sama nazwa, którą Europejczycy skojarzyli ze świętym Jerzym. Gruzini mówią Sakartwelo, „kraj Kartwelów”, od legendarnego przodka Kartlosa.
საქართველო
„Kraj Kartwelów”, zbudowany na Kartlii, środkowej prowincji, i jej legendarnym założycielu Kartlosie. Gruzja to perska nazwa tego samego ludu, którą Europejczycy skojarzyli potem ze świętym Jerzym.
Ze słowa tubylczego, zapewne arawackiego lub karaibskiego, objaśnianego zwykle jako „kraj wielu wód”.
Guyana
Guyana to angielska pisownia słowa tubylczego, zapewne arawackiego lub karaibskiego, objaśnianego zwykle jako „kraj wielu wód”; kraj przyjął ją w 1966 roku w miejsce Gujany Brytyjskiej.
Z nahuatl Cuauhtemallan, „miejsce wielu drzew”, nazwy, którą tlaxcalańscy sojusznicy Alvarada nadali w 1524 roku ziemiom ludu K'iche'.
Guatemala
Guatemala to hiszpańska pisownia nahuatl Cuauhtemallan, „miejsce wielu drzew”, nazwy, którą tlaxcalańscy sojusznicy Alvarada nadali w 1524 roku ziemiom ludu K'iche'.
Od portugalskiego Guiné, zapewne z berberyjskiego określenia „kraj czarnych ludzi”. Niektórzy wywodzą je od miasta Dżenne.
Guinée
Guinée to francuska forma portugalskiego Guiné, dawnej nazwy wybrzeża Afryki Zachodniej, zapewne z berberyjskiego określenia „kraj czarnych ludzi”.
Gwinea i jej stolica, Bissau, dodana dla odróżnienia od Gwinei.
Guiné-Bissau
Portugalskie Guiné, dawna nazwa wybrzeża Afryki Zachodniej, ze stolicą Bissau dodaną w chwili niepodległości, by odróżnić kraj od sąsiada.
Gwinea i jej położenie blisko równika.
Guinea Ecuatorial · Guinée équatoriale · Guiné Equatorial
Hiszpański, francuski i portugalski są tu urzędowe i wszystkie trzy mówią to samo: Gwinea, dawna portugalska nazwa wybrzeża Afryki Zachodniej, położona na równiku.
Taińskie Ayiti, „kraj wysokich gór”, tubylcza nazwa całej wyspy Haiti, przywrócona wraz z niepodległością w 1804 roku.
Haïti · Ayiti
Ayiti to taiński oryginał, „kraj wysokich gór”; Haïti to francuska pisownia tego samego słowa.
Z łacińskiego Hispania, które Rzymianie wzięli od Kartagińczyków. Faworyzowany wywód to punickie I-szapanim, „wyspa góralków”, bo Fenicjanie wzięli króliki za góralki; argumentuje się też za źródłem baskijskim lub celtyckim.
España
España to hiszpańska forma łacińskiej Hispanii, którą Rzymianie mieli od Kartagińczyków: zapewne „wyspa góralków”, od królików, które Fenicjanie wzięli za góralki.
Polska nazwa pochodzi od Holandii, dwóch prowincji z siedemnastu, których nazwa idzie od staroniderlandzkiego holtland, „lesista ziemia”, a nie od „pustej ziemi”. Oficjalna nazwa państwa, Niderlandy, znaczy „niskie kraje” i od XVI wieku określa deltę Renu, Mozy i Skaldy.
Nederland
„Niski kraj”, w liczbie pojedynczej: Holendrzy nazywają jeden kraj, podczas gdy polszczyzna mówi Niderlandy w liczbie mnogiej dawnych Niskich Krajów albo Holandia, od dwóch prowincji.
Po hiszpańsku „głębiny”, według tradycji od słów Kolumba po ujściu burzy w 1502 roku: Gracias a Dios que hemos salido de esas honduras, „dzięki Bogu, że wyszliśmy z tych głębin”. Opowieść jest zapewne zmyślona; bardziej prawdopodobna jest głęboka woda przy brzegu.
Honduras
Po hiszpańsku to „głębiny”, od głębokiej wody przy wybrzeżu; tradycja przypisuje Kolumbowi słowa ulgi po ujściu tu burzy w 1502 roku.
Od rzeki Indus, przez perskie Hindu i greckie Indós, z sanskryckiego Sindhu, „rzeka”; polska liczba mnoga odziedziczona jest po dawnych „Indiach Wschodnich”. Hinduska nazwa Bharat pochodzi od Bharaty, legendarnego cesarza z Mahabharaty.
भारत
Od Bharaty, legendarnego cesarza z Mahabharaty, którego państwem była Bharatawarsza, „kraj Bharaty”. Indie, od Indusu, to nazwa, której używali Persowie i Grecy.
Nazwa ukuta w 1850 roku przez brytyjskich uczonych z greckiego Indos, „Indie”, i nēsos, „wyspa”: wyspy indyjskie. Nacjonaliści przyjęli ją w latach dwudziestych XX wieku.
Indonesia
Indonesia to nazwa indonezyjska, tak samo jak międzynarodowa: „wyspy indyjskie”, wyraz uczonych z 1850 roku, który nacjonaliści uczynili swoim w latach dwudziestych.
Arabskie al-Irak, używane od VI wieku dla dolnej Mezopotamii. Wywodzi się je zwykle ze średnioperskiego Erak, „nizina”, albo od sumeryjskiego miasta Uruk.
العراق
Al-Irak to arabska nazwa dolnej Mezopotamii od VI wieku, ze średnioperskiego Erak, „nizina”, albo od sumeryjskiego miasta Uruk.
Ze średnioperskiego Eran, „kraj Ariów”, własnej nazwy ludów irańskich. W 1935 roku kraj poprosił świat, by używać nazwy Iran zamiast Persji; Persja pochodzi od Pars, jednej prowincji, dzisiejszego Farsu.
ایران
Iran to nazwa perska i najstarsza, ze średnioperskiego Eran, „kraj Ariów”; w 1935 roku państwo poprosiło świat, by używać jej zamiast Persji.
Irlandzkie Éire i staroangielskie land. Éire pochodzi od bogini Ériu, której imię wywodzi się zapewne od rdzenia „obfity” lub „tłusty”, jak żyzna ziemia.
Éire
Éire to nazwa irlandzka, od bogini Ériu, której imię znaczy zapewne „obfita” lub „żyzna” ziemia. Ireland to Éire z dodanym angielskim land.
Irlandia i jej położenie, nazwa z czasów podziału w 1921 roku. Irlandia to irlandzkie Éire i staroangielskie land; Éire pochodzi od bogini Ériu, której imię znaczy zapewne „obfita” lub „żyzna” ziemia.
Tuaisceart Éireann
Tuaisceart Éireann to nazwa irlandzka, „północ Irlandii”, obok angielskiej Northern Ireland; obie pochodzą z czasów podziału w 1921 roku, a Éire to bogini Ériu.
Islandzkie Ísland, „kraj lodu”. Według tradycji osadnik Flóki Vilgerðarson nazwał ją tak, ujrzawszy fiord pełen dryfującego lodu.
Ísland
Ísland to po islandzku „kraj lodu”, nazwa, którą osadnik Flóki Vilgerðarson miał nadać, ujrzawszy fiord pełen dryfującego lodu.
Hebrajskie Jisra'el, imię nadane Jakubowi w Księdze Rodzaju po walce z aniołem; czyta się je zwykle jako „walczy z Bogiem”. Nowożytne państwo przyjęło je w 1948 roku.
ישראל
Jisra'el to hebrajskie imię nadane Jakubowi w Księdze Rodzaju, czytane zwykle jako „walczy z Bogiem”; państwo przyjęło je w 1948 roku.
Taińskie Xaymaca, czytane zwykle jako „kraj drzew i wody” lub „kraj źródeł”.
Jamaica
Jamaica to angielska pisownia taińskiego Xaymaca, „kraj drzew i wody” lub „kraj źródeł”.
Z chińskich odczytań znaków 日本, „początek słońca”, kraju, gdzie wschodzi słońce widziane z Chin; Cipangu Marco Polo oddawało wymowę południowochińską, a polska forma idzie za łacińską Iaponia. Japończycy mówią Nihon lub Nippon.
日本
„Początek słońca”: ni, słońce, i hon, początek. Ten sam sens polszczyzna dostała przez chiński, bo Japonia leży na wschód od Chin, tam, gdzie wschodzi słońce. Nippon to odczytanie bardziej uroczyste.
Arabskie al-Jaman, czytane zwykle jako „prawa strona” lub „południe”, kraj po prawej ręce, gdy patrzy się z Mekki na wschód; związek z jumn, „szczęście”, dał rzymską Arabia Felix.
اليمن
Al-Jaman to nazwa arabska, czytana jako „prawa strona” lub „południe”, kraj po prawej ręce, gdy patrzy się z Mekki na wschód; Rzymianie słyszeli w niej jumn, „szczęście”.
Od rzeki Jordan, hebrajskiego Jarden, zapewne od rdzenia „schodzić”, bo rzeka stromo opada ku Morzu Martwemu.
الأردن
Al-Urdunn to arabska nazwa rzeki Jordan, od semickiego rdzenia „schodzić”, od stromego spadku ku Morzu Martwemu; królestwo przyjęło nazwę rzeki w 1949 roku.
Przez francuskie Cambodge z khmerskiego Kampuczea, a to z sanskryckiego Kambudża, ludu z północno-zachodniego pogranicza Indii, którego nazwę królowie khmerscy przyjęli dla swej dynastii.
កម្ពុជា
Kampuczea to khmerska forma sanskryckiego Kambudża, ludu z północno-zachodniego pogranicza Indii, którego nazwę królowie khmerscy przyjęli dla swej dynastii; Kambodża to to samo słowo przez francuski.
Od portugalskiego Rio dos Camarões, „rzeka krewetek”. Nazwę dały krewetki, od których roiło się w rzece Wouri w 1472 roku.
Cameroun
Oba języki urzędowe zachowują portugalskie Camarões, „krewetki”, nazwę, którą żeglarze nadali rzece Wouri w 1472 roku, zastawszy ją pełną krewetek.
Z irokeskiego kanata, „wieś” lub „osada”, które Jacques Cartier usłyszał w Stadaconie w 1535 roku i odniósł do całej krainy.
Canada
Canada po angielsku i francusku to irokeskie kanata, „wieś”, które Jacques Cartier usłyszał w Stadaconie w 1535 roku i nadał całej krainie.
Nazwa starożytna i niepewna. Najwcześniejsze formy to Catharrei Pliniusza i Catara Ptolemeusza; jeden z arabskich wywodów wskazuje katran, „smoła”, od wycieków bitumu na półwyspie.
قطر
Katar to nazwa arabska, starożytna i niewyjaśniona; Pliniusz i Ptolemeusz zapisali ją dwa tysiące lat temu, a jeden z wywodów wskazuje katran, „smoła”, od wycieków bitumu.
„Kraj Kazachów”. Etnonim jest turecki i czyta się go zwykle jako „wędrowiec” lub „wolny człowiek”, od rdzenia „włóczyć się”; Kozak to to samo słowo inną drogą.
Қазақстан
Kazakstan to „kraj Kazachów”, których turecka nazwa czyta się zwykle jako „wolny człowiek” lub „wędrowiec”; Kozak to to samo słowo inną drogą.
Od góry Kenia, przez nazwę Kiinyaa w języku kamba. Objaśnia się ją zwykle jako „struś”, od czarno-białych smug na szczycie.
Kenya
Po suahilijsku i angielsku jednakowo Kenya to góra: Kiinyaa w języku kamba, objaśniane zwykle jako „struś”, od czarno-białych smug na jej szczycie.
„Kraj Kirgizów”. Popularny wywód to kyrk, „czterdzieści”, od czterdziestu rodów bohatera Manasa, czemu wtórują czterdzieści promieni na fladze; językoznawcy nie są zgodni.
Кыргызстан
Kyrgyzstan to „kraj Kirgizów”, których nazwę tradycja czyta jako kyrk, „czterdzieści”, od czterdziestu rodów bohatera Manasa; językoznawcy nie są zgodni.
Gilbertańska wymowa słowa „Gilberts”, od kapitana Thomasa Gilberta, który przepłynął tędy w 1788 roku. Język gilbertański nie ma głosek „l” ani „s”, więc Gilberts stało się Kiribati.
Kiribati
Kiribati to gilbertańska wymowa słowa „Gilberts”, wysp nazwanych od kapitana Thomasa Gilberta w 1788 roku; język nie ma głosek l ani s.
Na cześć Krzysztofa Kolumba, który nigdy nie postawił tu stopy. Francisco de Miranda proponował tę nazwę dla całej Ameryki hiszpańskiej; Wielka Kolumbia Bolívara przyjęła ją w 1819 roku.
Colombia
Colombia to nazwa hiszpańska, od Cristóbala Colóna, Kolumba, wybrana dla republiki Bolívara w 1819 roku.
Od arabskiego kamar, „księżyc”, jak w Dżuzur al-Kamar, „Wyspy Księżycowe”.
Komori · جزر القمر · Comores
Nazwa arabska jest pierwotna: Dżuzur al-Kamar, „Wyspy Księżycowe”. Komori i Comores to to samo słowo w postaci startej.
Od rzeki Kongo, nazwanej od Królestwa Konga i ludu Bakongo; Kongo może pochodzić od nkongo, „myśliwy”, ale to niepewne. „Demokratyczna” odróżnia ją od sąsiadki. W latach 1971 do 1997 nazywała się Zair, od portugalskiej pisowni słowa nzere, „rzeka”, w języku kikongo.
Congo
Congo, po francusku, to nazwa rzeki oraz dawnego Królestwa Konga i jego ludu, Bakongo. Republika za rzeką nosi tę samą nazwę, a ta w latach 1971 do 1997 była Zairem, od nzere, „rzeka”, w języku kikongo.
Od rzeki Kongo, nazwanej od Królestwa Konga i ludu Bakongo. Kongo może pochodzić od nkongo, „myśliwy”, ale to niepewne.
Congo
Congo, po francusku, to nazwa rzeki oraz dawnego Królestwa Konga i jego ludu, Bakongo. Samo Kongo może pochodzić od nkongo, „myśliwy”, choć to nieustalone.
Korea pochodzi od Koryŏ, dynastii panującej w latach 918 do 1392, a to jest skrót od Koguryŏ, wcześniejszego królestwa, którego nazwa może znaczyć „wysoki zamek” lub „miasto w murach”. Północ nazywa siebie Czoson, od dynastii Joseon i starożytnego Kojosonu, popularnie, choć luźno, „kraj porannej ciszy”.
조선
Od dynastii Joseon, panującej w latach 1392 do 1897, i znacznie starszego Kojosonu. Znaki czyta się popularnie jako „poranna cisza”, objaśnienie luźne, ale trwałe. Południe używa zupełnie innej nazwy.
Korea pochodzi od Koryŏ, dynastii panującej w latach 918 do 1392, a to jest skrót od Koguryŏ, wcześniejszego królestwa, którego nazwa może znaczyć „wysoki zamek” lub „miasto w murach”. Południe nazywa siebie Hanguk, „kraj Han”, od konfederacji Samhan na południu, nie od chińskich Hanów.
한국
„Kraj Han”, od Samhan, trzech konfederacji południa w pierwszych wiekach naszej ery. Z chińskimi Hanami nie ma to nic wspólnego. Północ nazywa siebie Czoson; Korea, od Koryŏ, to nazwa, którą obcy nadali obu.
Od serbskiego kos: Kosovo polje to „Kosowe Pole”, równina, na której w 1389 roku stoczono bitwę z Turkami. Albańczycy mówią Kosova lub Kosovë.
Kosova · Косово
Kosova po albańsku i Kosovo po serbsku: serbska jest pierwotna, od kos, „kos”, Kosowe Pole, na którym w 1389 roku stoczono bitwę.
Po hiszpańsku „bogate wybrzeże”, nazwa, którą Kolumb miał nadać w 1502 roku na widok tubylców w złocie. Złoto nie było miejscowe, a kolonia pozostała biedna.
Costa Rica
Po hiszpańsku to „bogate wybrzeże”, nazwa, którą Kolumb miał nadać w 1502 roku na widok złotych ozdób na brzegu; złoto nie było miejscowe.
Z języka Tainów, zapewne cubao, „gdzie obfituje żyzna ziemia”, albo coabana, „wielkie miejsce”. Przypuszczenie, że Kolumb nazwał ją od Cuby w Portugalii, jest mało prawdopodobne.
Cuba
Cuba to hiszpańska pisownia słowa Tainów, zapewne cubao, „gdzie obfituje żyzna ziemia”, albo coabana, „wielkie miejsce”.
Zdrobnienie arabskiego kut, twierdzy zbudowanej nad wodą, więc „mała twierdza”. Tym kut był osiemnastowieczny fort nad zatoką.
الكويت
Al-Kuwajt to po arabsku „mały fort”, zdrobnienie od kut, od osiemnastowiecznego fortu nad zatoką, wokół którego wyrosło miasto.
Od ludu Lao, z francuską końcówką liczby mnogiej -s dodaną dla kilku królestw Lao. Pochodzenie samego etnonimu jest niepewne.
ລາວ
Lao to nazwa ludu i kraju po laotańsku, bez końcowego -s, które francuszczyzna dodała dla kilku tamtejszych królestw; pochodzenie etnonimu jest niepewne.
„Kraj Sotów”.
Lesotho
W języku sotho Lesotho to „kraj Sotów”, z przedrostkiem Le-, który oznacza kraj.
Od semickiego rdzenia lbn, „biały”, od śniegu na górach Libanu; nazwa jest zapisana jako Laban w tekstach z Ebli i Labnan w asyryjskich.
لبنان
Lubnan to arabska forma nazwy liczącej trzy tysiące lat, od semickiego rdzenia „biały”, od śniegu na górach.
Od łacińskiego liber, „wolny”. Kraj założono jako ojczyznę dla wyzwolonych niewolników z Ameryki.
Liberia
Liberia to nazwa ukuta po angielsku w 1824 roku z łacińskiego liber, „wolny”, dla kolonii wyzwolonych niewolników amerykańskich na tym wybrzeżu.
Z greckiego Libyē, od egipskiej nazwy Libu, ludu berberyjskiego.
ليبيا
Libija to arabska forma greckiego Libyē, które Grecy wzięli z egipskiej nazwy Libu, ludu berberyjskiego na zachód od Nilu.
Od panującego rodu Liechtensteinów, który kupił włości Schellenberg i Vaduz w 1699 i 1712 roku i uzyskał ich połączenie w księstwo w 1719 roku. Ród wziął nazwę od zamku Liechtenstein pod Wiedniem, „jasny kamień”.
Liechtenstein
Liechtenstein to niemiecka nazwa panującego rodu, „jasny kamień”, od rodowego zamku pod Wiedniem; księstwo przyjęło ją w 1719 roku.
Pochodzenie niepewne. Tradycja wiąże nazwę z rzeczką Lietavą pod Kiernowem; inna teoria wywodzi ją od leičiai, nazwy warstwy wojowników w średniowiecznym państwie.
Lietuva
Lietuva to nazwa litewska, niepewnego pochodzenia: rzeczka Lietava pod Kiernowem albo leičiai, warstwa wojowników w średniowiecznym państwie.
Od Lucilinburhuc, „mała twierdza”, zamku, który hrabia Zygfryd nabył w 963 roku na cyplu Bock.
Lëtzebuerg · Luxembourg · Luxemburg
Trzy formy w trzech językach urzędowych, wszystkie od Lucilinburhuc, „mała twierdza”, zamku, który hrabia Zygfryd nabył na skale Bock w 963 roku.
Od starożytnego królestwa Macedonii. Greckie Makedónes czyta się zwykle jako „górale” lub „wysocy”, od makednós, „wysoki”. „Północna” dodano w 2019 roku, by zakończyć spór o nazwę z Grecją.
Северна Македонија
Sewerna Makedonija, „Macedonia Północna”, to nazwa uzgodniona z Grecją w 2018 roku: Macedonia od starożytnego królestwa, którego grecka nazwa znaczy zapewne „górale”.
Od „Madeigascar” Marco Polo, zniekształconej wzmianki o Mogadiszu, którą błędnie odniesiono do wyspy.
Madagasikara · Madagascar
Madagasikara to malgaska forma nazwy Madagaskar, która zaczęła się od zniekształconego „Madeigascar” Marco Polo, pomyłki z Mogadiszu.
Od królestwa Marawi, objaśnianego często jako „płomienie” lub „promienie światła”.
Malaŵi
Malaŵi, w języku chichewa, to nazwa dawnego królestwa Marawi, objaśniana często jako „płomienie” lub „promienie światła”; Malawi to pisownia angielska.
Zapewne z sanskryckiego mala-dwipa, „girlanda wysp”, albo z drawidyjskiego słowa „wysoki” lub „wielki” i dwipa, „wyspa”.
ދިވެހިރާއްޖެ
„Wyspiarskie królestwo Diwehi”, własna nazwa wyspiarzy, zapewne „wyspiarze”, z sanskryckiego dwipa. Malediwy to indyjska nazwa tych samych wysp.
Malaje i grecki z ducha przyrostek -zja, nazwa przyjęta w 1963 roku, gdy dołączyły Sabah, Sarawak i Singapur. Malaj wywodzi się często od rzeki lub królestwa Melayu na Sumatrze, może z tamilskiego lub sanskryckiego słowa „wzgórze”.
Malaysia
Malaysia to nazwa malajska i angielska zarazem: Malaje z przyrostkiem -sia, przyjęta w 1963 roku, gdy dołączyły Sabah, Sarawak i Singapur. Malaj może pochodzić od rzeki lub królestwa na Sumatrze.
Od Imperium Mali. Znaczenie jest sporne: może to mandinka „hipopotam” albo wariant nazwy Manden, kolebki ludu Mandinka.
Mali
Francuska forma nazwy Imperium Mali, której znaczenie jest sporne: mandinka „hipopotam” albo wariant nazwy Manden, kolebki ludu Mandinka.
Zapewne z fenickiego maleth, „przystań” lub „schronienie”. Greckie melítē, „miodowa”, od tamtejszego miodu i pszczół, to starsze objaśnienie ludowe.
Malta
Malta po maltańsku to starożytna nazwa wyspy, zapewne fenickie maleth, „przystań”; Grecy słyszeli w niej melítē, „miodowa”.
Od Marrakeszu, przez hiszpańskie Marruecos. Marrakesz pochodzi być może od berberyjskiego amur n akusz, „ziemia Boga”.
المغرب
Al-Maghrib to po arabsku „zachód”, miejsce, gdzie zachodzi słońce, patrząc z serca świata arabskiego. Maroko, od miasta Marrakesz, to nazwa, którą nadali mu obcy.
Od kapitana Johna Marshalla, który skartował je z Thomasem Gilbertem w 1788 roku.
Aorōkin Ṃajeḷ
„Wyspy Marshallów”, angielska nazwa przejęta przez język marszalski; aorōk to wyspa lub atol.
Od łacińskiego Mauretania, „kraj Maurów”. Rzymska prowincja obejmowała w istocie dzisiejsze Maroko i północną Algierię.
موريتانيا
Muritanija to arabska forma łacińskiej Mauretanii, rzymskiej nazwy kraju Maurów, który leżał wówczas znacznie dalej na północ.
Nazwany przez Holendrów w 1598 roku na cześć księcia Maurycego Orańskiego.
Maurice · Moris
Mauritius po angielsku, Maurice po francusku, Moris w kreolskim: trzy formy nazwy, którą Holendrzy nadali w 1598 roku na cześć księcia Maurycego Orańskiego.
Z nahuatl Mexihco, ziem stolicy Azteków, o spornym znaczeniu. „Miejsce w pępku księżyca” (metztli i xictli) jest ulubione; wywód od Mexitlego, imienia boga Huitzilopochtli, to drugi główny kandydat.
México
México to hiszpańska pisownia nahuatl Mexihco, kraju Mexików, może „miejsce w pępku księżyca” albo od imienia boga Huitzilopochtli.
Po grecku „małe wyspy”, nazwa ukuta przez Jules'a Dumont d'Urville'a w 1831 roku wraz z Melanezją i Polinezją.
Micronesia
Micronesia to nazwa angielska, a angielski jest językiem federacji: greckie „małe wyspy”, które Dumont d'Urville ukuł w 1831 roku.
Literacka forma nazwy Bama, etnonimu Birmańczyków, która dała polską Birmę. Oba to jedno słowo; junta uczyniła Myanmar oficjalną nazwą w 1989 roku, a polska Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych zaleca formę Mjanma. Pochodzenie etnonimu jest niepewne, może od Brahmy.
မြန်မာ
Mjanma to pisana, oficjalna forma nazwy ludu birmańskiego, którą mowa potoczna oddaje jako Bama; to jedno słowo w dwóch rejestrach, a Birma wzięła się z potocznego. Pochodzenie samego słowa jest nieznane.
Z greckiego Monoikos, „jeden dom” lub „samotnik”, przydomka Heraklesa czczonego w tamtejszej świątyni. Ligurowie mogli dostarczyć starszej, podobnie brzmiącej nazwy.
Monaco
Monaco, po francusku i monakijsku jednakowo, to greckie Monoikos, „jeden dom”, przydomek Heraklesa, który miał na skale świątynię.
„Kraj Mongołów”. Etnonim pojawia się w kronikach dynastii Tang; proponowane znaczenia to „dzielny” i związek z mönch, „wieczny”, ale żadne nie jest ustalone.
Монгол Улс
Mongol Uls to „państwo mongolskie”, uls oznacza naród lub państwo. Etnonim Mongoł jest niepewnego pochodzenia; słowo „dzielny” i nazwa rzeki to zwykłe domysły, a nazwą całego ludu uczynił go Czyngis-chan.
Od wyspy Mozambik, nazwanej od miejscowego władcy lub kupca, Musy Bin Bique.
Moçambique
Portugalska pisownia nazwy wyspy Mozambik, która nosiła imię miejscowego władcy lub kupca, Musy Bin Bique, gdy w 1498 roku przybyli Portugalczycy.
Od rzeki Mołdawy w Rumunii, nad którą powstało średniowieczne księstwo; polska forma jest tradycyjna, państwo nazywa się oficjalnie Mołdowa. Legenda wiąże nazwę z Moldą, suką wojewody Dragoșa, która utonęła w rzece; prawdziwy rdzeń jest zapewne gocki lub słowiański, może mulda, „pył” lub „sypka ziemia”.
Moldova
Moldova to nazwa rumuńska, od rzeki w Rumunii, nad którą powstało średniowieczne księstwo; jej rdzeń jest zapewne gocki lub słowiański, może mulda, „pył”.
Od pustyni Namib, słowa z języka khoekhoe oznaczającego „rozległe miejsce”.
Namibia
Namibia to nazwa ukuta po angielsku, przyjęta w 1968 roku, od pustyni Namib, której nazwa w języku khoekhoe znaczy „rozległe miejsce”.
Niepewne. Zwykły domysł to nauruańskie anáoero, „idę na plażę”.
Naoero
Naoero to nauruańska pisownia nazwy wyspy, niepewnego pochodzenia; zwykły domysł to anáoero, „idę na plażę”.
Niepewne. Tradycje wywodzą nazwę od mędrca Ne, który chronił (pala) dolinę, albo od ludu Newarów; tybetańskie ne pa, „dom wełny”, to inny domysł.
नेपाल
Nepal po nepalsku to nazwa niepewnego pochodzenia: mędrzec Ne, który chronił dolinę, lud Newarów albo tybetański zwrot „dom wełny”.
Nazwa słowiańska, od „niemy”: tak Słowianie nazwali sąsiadów, których mowy nie rozumieli, w odróżnieniu od siebie, „ludzi słowa”. Łacińskie Germania, od którego idzie angielskie Germany, Cezar odnosił do ziem na wschód od Renu. Sami Niemcy mówią Deutschland, od staro-wysoko-niemieckiego diutisc, „ludowy”, czyli język ludu w odróżnieniu od łaciny.
Deutschland
„Kraj ludu”: deutsch sięga staro-wysoko-niemieckiego diutisc, „ludowy”, słowa na mowę pospolitą w odróżnieniu od łaciny. Niemcy, Germany, Allemagne i Saksa to wszystko nazwy nadane z zewnątrz.
Od rzeki Niger, wywodzonej często z tuareskiego gher n-gheren, „rzeka rzek”. Łacińskie niger, „czarny”, wpłynęło raczej na pisownię niż na pochodzenie.
Niger
Francuska forma nazwy rzeki, wywodzonej często z tuareskiego gher n-gheren, „rzeka rzek”; łacińskie niger, „czarny”, ukształtowało raczej pisownię niż pochodzenie.
„Kraj nad Nigrem”. Nazwę ukuła w 1897 roku Flora Shaw, późniejsza lady Lugard, na łamach „Timesa”.
Nigeria
Nigeria to angielski wyraz ukuty w 1897 roku, „kraj nad Nigrem”, przez Florę Shaw na łamach „Timesa”, i kraj go zatrzymał.
Zwykle od Nicarao, wodza, który przyjął konkwistadora Gila Gonzáleza Dávilę w 1522 roku, i hiszpańskiego agua, „woda”, od wielkich jezior. Niektórzy czytają ją jako zwrot z nahuatl, „tu nad wodą”.
Nicaragua
Nicaragua to nazwa hiszpańska, zwykle od wodza Nicarao, który przyjął konkwistadorów w 1522 roku, i agua, woda, od wielkich jezior.
Staronordyjskie Norðvegr, „droga na północ”, szlak żeglugi wzdłuż wybrzeża. Mniejszość czyta pierwszy człon jako nór, „wąski”, od wybrzeża przypominającego cieśninę.
Norge · Noreg
Norge i Noreg, w dwóch odmianach pisanej norweszczyzny, to staronordyjskie Norðvegr, „droga na północ”, szlak żeglugi wzdłuż wybrzeża.
Od Zelandii, prowincji holenderskiej, nazwa nadana przez holenderskich kartografów po wizycie Abla Tasmana w 1642 roku; sam Tasman nazwał ją Staten Landt. Maoryska nazwa Aotearoa czyta się zwykle jako „kraj długiej białej chmury”.
Aotearoa
Aotearoa czyta się zwykle jako „kraj długiej białej chmury”, z ao, chmura, tea, biała, i roa, długa. Tradycja przypisuje ją pierwszym żeglarzom, którzy ujrzeli chmurę nad lądem. Pierwotnie nazywała Wyspę Północną.
Nazwa starożytna i niepewna. Pliniusz zapisał Omana; tradycja arabska wskazuje założyciela imieniem Oman albo osadę nazwaną od miejsca w Jemenie.
عُمان
Uman to nazwa arabska, starożytna i niewyjaśniona; Pliniusz zapisał Omana dwa tysiące lat temu, a tradycja arabska wskazuje założyciela albo miejsce w Jemenie.
Nazwa ukuta w 1933 roku przez Choudhry'ego Rahmata Alego w Cambridge jako akronim Pendżabu, Afganii, Kaszmiru, Sindhu i Beludżystanu, który po urdyjsku i persku czyta się też „kraj czystych”. Pierwotna pisownia brzmiała Pakstan; „i” dodano dla łatwiejszej wymowy.
پاکستان
Pakistan po urdyjsku czyta się jako „kraj czystych”, od pak, czysty, i -stan, kraj; zbudowano go też w 1933 roku jako akronim muzułmańskich prowincji Indii Brytyjskich.
Od palauańskiego Belau, może od beluu, „wieś”, albo aibebelau, „wymijające odpowiedzi”, w nawiązaniu do mitu o stworzeniu. Hiszpańskie Los Palaos dało formę europejską.
Belau
Belau to nazwa palauańska, może od beluu, „wieś”, albo aibebelau, „wymijające odpowiedzi”, z mitu o stworzeniu; Palau to pisownia hiszpańska.
Z greckiego Palaistínē, nazwy, którą Herodot nadał krainie nadbrzeżnej, od Filistynów (Peliszt), ludu morza osiadłego wokół Gazy około 1200 roku p.n.e. Rzymianie rozciągnęli ją na całą prowincję w 135 roku.
فلسطين
Filastin to arabska forma Palestyny, greckiej nazwy wybrzeża Filistynów, którą Rzymianie rozciągnęli na całą prowincję w 135 roku.
Niepewnego tubylczego pochodzenia. Zwykłe objaśnienie to „obfitość ryb” lub „wiele motyli”; udokumentowanym początkiem jest wioska rybacka tej nazwy, którą Pedrarias Dávila zajął w 1519 roku.
Panamá
Panamá to hiszpańska pisownia nazwy tubylczej o niepewnym znaczeniu, „obfitość ryb” lub „wiele motyli”, wioski rybackiej, którą Pedrarias Dávila zajął w 1519 roku.
Papua pochodzi zapewne z malajskiego papuwah, „kędzierzawy”. Nową Gwineę nazwał w 1545 roku Hiszpan Yñigo Ortiz de Retez, któremu mieszkańcy przypominali ludzi z afrykańskiej Gwinei.
Papua Niugini
Papua Niugini to pisownia Papui-Nowej Gwinei w tok pisin: Papua, zapewne malajskie „kędzierzawy”, i Nowa Gwinea, którą Hiszpanie nazwali w 1545 roku.
Od rzeki Paragwaj, nazwy guarani czytanej zwykle jako „rzeka ukoronowanych”, od ludu Payaguá, albo „woda, która płynie do wody”; żadne odczytanie nie jest pewne.
Paraguay · Paraguái
Paraguay po hiszpańsku i Paraguái w guarani, nazwa rzeki w guarani, czytana jako „rzeka ukoronowanych” albo „woda, która płynie do wody”.
Zapewne od Birú, wodza lub rzeki na pacyficznym wybrzeżu Panamy, którego nazwę Hiszpanie rozciągnęli na południe na wszystko, co leżało dalej. Wyprawy Pizarra ustaliły pisownię.
Perú · Piruw
Perú po hiszpańsku i Piruw w keczua: nazwa, którą Hiszpanie ponieśli na południe od Birú, wodza lub rzeki na wybrzeżu Panamy.
„Kraj Polan”, plemienia zachodniosłowiańskiego, którego nazwa pochodzi od „pola”: ludzie otwartych pól. Przymiotnik „polska” w wyrażeniu „ziemia polska” usamodzielnił się jako nazwa kraju.
Polska
Polska to „kraj Polan”, plemienia otwartych pól, od słowa pole.
Od Portus Cale, rzymskiej nazwy portu u ujścia Duero, dzisiejszego Porto i Gai. Samo Cale jest niejasne: celtyckie lub greckie słowo „piękny” albo osada Galleków.
Portugal
Portugal po portugalsku to rzymskie Portus Cale, port u ujścia Duero, z którego wyrosło Porto; samo Cale pozostaje niejasne.
Nazwa opisowa.
Suid-Afrika · iNingizimu Afrika
Jedenaście języków urzędowych i każdy mówi to samo: South Africa po angielsku, Suid-Afrika w afrikaans, iNingizimu Afrika po zulusku. Nazwa to kierunek świata.
Od Rusi, średniowiecznego państwa ze stolicą w Kijowie, i od ludu Rusów; polska forma idzie za łacińską Russia. Przeważa pogląd, że Ruś pochodzi od fińskiej nazwy Szwedów, Ruotsi, ze staronordyjskiego słowa oznaczającego wioślarzy; bizantyjska greka dała Rhōssía, skąd forma nowożytna.
Россия
Rossija to bizantyjsko-grecka forma Rusi, średniowiecznego państwa ze stolicą w Kijowie, przyjęta przez Moskwę w XV wieku. Sama Ruś to zapewne fińska nazwa Szwedów, ze słowa nordyjskiego oznaczającego wioślarzy.
Z łacińskiego Romanus, „Rzymianin”, jako deklaracja pochodzenia od kolonistów rzymskiej Dacji. Polszczyzna zachowała starszą formę z „u”, podczas gdy angielskie Rumania ustąpiło w XX wieku pisowni z „o” na życzenie Rumunów.
România
România to nazwa rumuńska, z łacińskiego Romanus, „Rzymianin”, roszczenie do kolonistów rzymskiej Dacji, które państwo uczyniło urzędowym w 1862 roku.
Zapewne od czasownika w języku kinyarwanda oznaczającego „rozszerzać się”, w nawiązaniu do rozrostu królestwa.
Rwanda
W języku kinyarwanda Rwanda pochodzi zapewne od czasownika „rozszerzać się”, od rozrostu królestwa; forma francuska pisze się tak samo.
Od pustyni. Sahra to po arabsku „pustynia”, więc „pustynia Sahara” jest w istocie masłem maślanym. Kolonia hiszpańska do 1975 roku nosiła nazwę Sahara Hiszpańska.
الصحراء الغربية
As-Sahra al-Gharbijja to po arabsku „pustynia zachodnia”, tłumaczenie hiszpańskiej nazwy kolonialnej Sáhara Occidental; sahra to po prostu „pustynia”, słowo, które dało nazwę Saharze.
Pierwszą wyspę Kolumb nazwał Saint Christopher, od własnego patrona, co angielscy osadnicy skrócili do Kitts. Nevis pochodzi z hiszpańskiego Nuestra Señora de las Nieves, „Matka Boża Śnieżna”, od chmury nad szczytem.
Saint Kitts and Nevis
Saint Kitts and Nevis to forma angielska: Kitts to osadnicze skrócenie Saint Christopher, patrona Kolumba, a Nevis to hiszpańskie Nieves, śniegi, od chmury na szczycie.
Od świętej Łucji z Syrakuz, zapewne dlatego, że Francuzi przybyli w dzień jej święta, 13 grudnia.
Saint Lucia
Saint Lucia to angielska forma nazwy francuskiej: wyspa świętej Łucji z Syrakuz, gdzie Francuzi mieli wylądować w dzień jej święta.
Od świętego Wincentego z Saragossy, w którego święto, 22 stycznia, Kolumb według tradycji dostrzegł wyspę w 1498 roku. Grenadyny to „małe Grenady”.
Saint Vincent and the Grenadines
Saint Vincent and the Grenadines to forma angielska: święty Wincenty z Saragossy, w którego święto Kolumb miał dostrzec wyspę, i małe Grenady.
Nazwane w 1568 roku przez Álvara de Mendañę, który liczył, że są źródłem złota króla Salomona. Nie były.
Solomon Islands
Solomon Islands to nazwa angielska, a angielski jest językiem państwa: wyspy, które Mendaña nazwał w 1568 roku od złota króla Salomona.
Po hiszpańsku „Zbawiciel”, od prowincji San Salvador Pedra de Alvarado, założonej w 1525 roku i nazwanej na cześć Jezusa Chrystusa.
El Salvador
Po hiszpańsku to „Zbawiciel”, od prowincji San Salvador, którą Pedro de Alvarado założył w 1525 roku na cześć Chrystusa.
Znaczenie sporne. Proponuje się „święty środek” (sa, święty, i moa, środek) oraz „miejsce ptaka moa”; tradycja wymienia też postać imieniem Samoa.
Sāmoa
Sāmoa, z długą samogłoską, to nazwa samoańska, o spornym znaczeniu: „święty środek”, miejsce ptaka moa albo postać założyciela.
Od świętego Marynusa, kamieniarza z Rabu w Dalmacji, który według tradycji założył wspólnotę mnichów na Monte Titano w 301 roku.
San Marino
San Marino po włosku to święty Marynus, dalmatyński kamieniarz, który według tradycji założył wspólnotę na Monte Titano w 301 roku.
Od rzeki Senegal, nazwanej zapewne od Berberów Zenaga. Popularne wolofskie sunu gaal, „nasza łódź”, to etymologia ludowa.
Sénégal
Francuska forma nazwy rzeki, zapewne od Berberów Zenaga, którzy mieszkali nad nią. Wolofskie sunu gaal, „nasza łódź”, to opowieść późniejsza.
„Kraj Serbów”. Etnonim jest stary i niewyjaśniony; proponuje się prasłowiańskie słowo „sprzymierzeniec” lub „krewny” albo zapożyczenie irańskie.
Србија
Srbija to „kraj Serbów”, etnonim na tyle stary, że pojawia się w IX wieku, i wciąż niewyjaśniony; „sprzymierzeniec” lub „krewny” to jedna z propozycji.
Od Jeana Moreau de Séchelles, ministra finansów Ludwika XV.
Sesel · Seychelles
Sesel to kreolska forma nazwy Seychelles, nadanej w 1756 roku na cześć Jeana Moreau de Séchelles, ministra finansów Ludwika XV; francuski i angielski zachowują pisownię pierwotną.
Z portugalskiego Serra Leoa, „lwie góry”, nazwy nadanej w 1462 roku. Nie wiadomo, czy chodziło o kształt wzgórz, czy o grzmoty brzmiące jak ryk.
Sierra Leone
Sierra Leone to angielska postać portugalskiego Serra Leoa, „lwie góry”, nazwy nadanej w 1462 roku od kształtu wzgórz albo od grzmotów brzmiących jak ryk.
Z sanskryckiego Simhapura, „miasto lwa”, nadanego według tradycji przez księcia Śriwidźai Sang Nila Utamę, który po wylądowaniu ujrzał zwierzę podobne do lwa. Lwów tam nie było; był to zapewne tygrys.
Singapura · 新加坡 · சிங்கப்பூர்
Singapura to sanskryckie „miasto lwa” po malajsku; formy chińska i tamilska są transkrypcjami brzmienia.
„Kraj Somalijczyków”. Popularne wywody to so maal, „idź doić”, albo legendarny przodek Samaale, a żaden nie jest pewny.
Soomaaliya · الصومال
Soomaaliya po somalijsku i as-Sumal po arabsku znaczą jedno: „kraj Somalijczyków”. Pochodzenie etnonimu jest nieustalone: so maal, „idź doić”, albo legendarny przodek imieniem Samaale.
Sanskryckie Lanka, nazwa wyspy w Ramajanie, z honoryfikatywnym śri, „wspaniała”. Dawna nazwa Cejlon przyszła przez portugalski z sanskryckiego Simhala, „lud lwa”, etnonimu Syngalezów.
ශ්රී ලංකා · இலங்கை
Śri Lanka po syngalesku i Ilankai po tamilsku: Lanka to nazwa wyspy w Ramajanie, a śri to honoryfikatywne „wspaniała”, dodane przy proklamacji republiki w 1972 roku.
Nazwa czysto opisowa. Nazwa kolonialna, Ubangi-Szari, pochodziła od dwóch rzek.
Ködörösêse tî Bêafrîka · République centrafricaine
Ködörösêse tî Bêafrîka to w języku sango „Republika Serca Afryki”, od bê, serce, i Afrîka. Francuskie République centrafricaine, druga nazwa urzędowa, mówi tylko, gdzie kraj leży: w środku kontynentu.
Polska nazwa tłumaczy opisową nazwę angielską, użytą po raz pierwszy w Deklaracji niepodległości z 1776 roku. Ameryka pochodzi od Amerigo Vespucciego, którego łacińskie imię Americus kartograf Martin Waldseemüller przerobił w 1507 roku na formę żeńską.
United States
United States to nazwa angielska i jedyna, użyta po raz pierwszy w Deklaracji niepodległości z 1776 roku; America to imię Amerigo Vespucciego na mapie z 1507 roku.
Z arabskiego bilad as-sudan, „kraj czarnych ludzi”.
السودان
As-Sudan to arabskie bilad as-sudan, „kraj czarnych ludzi”, średniowieczna arabska nazwa całego pasa Afryki na południe od Sahary, zachowana przez ten jeden kraj.
Sudan i jego położenie, nazwa przyjęta w 2011 roku.
South Sudan
South Sudan to angielska nazwa, którą kraj przyjął w chwili niepodległości w 2011 roku: Sudan, z arabskiego bilad as-sudan, „kraj czarnych ludzi”, i jego położenie.
Od Surinenów, ludu, który spotkali tu pierwsi Europejczycy; angielskie Surinam to to samo słowo.
Suriname
Suriname to holenderska pisownia nazwy Surinenów, ludu, który pierwsi Europejczycy spotkali na tym wybrzeżu.
São Tomé, wyspę Świętego Tomasza, dostrzeżono w dzień jego święta około 1470 roku. Príncipe, „książęca”, przemianowano na cześć portugalskiego następcy tronu, który pobierał dochody z jej cukru.
São Tomé e Príncipe
Po portugalsku Święty Tomasz i Książę: pierwszą wyspę dostrzeżono około dnia jego święta, drugą przemianowano na cześć portugalskiego następcy tronu, który pobierał dochody z jej cukru.
Z greckiego Syría, przyjmowanego powszechnie za skrót Asyrii, którą Grecy luźno odnosili do całego Lewantu. Sama Asyria pochodzi od miasta Aszur.
سوريا
Surija to arabska forma greckiego Syría, skrótu od Asyrii, który Grecy odnosili do całego Lewantu; państwo przyjęło ją w 1936 roku.
„Kraj Szkotów”, z łacińskiego Scotia: tak nazywano gaelickich najeźdźców i osadników z Irlandii, którzy założyli Dál Riata. Skąd wzięło się samo Scoti, nie wiadomo; wśród domysłów są „najeźdźca” i „wyrzutek” ze słowa irlandzkiego. Szkoci mówią Alba, dawną gaelicką nazwą Brytanii.
Alba
Alba była gaelicką nazwą całej wyspy Brytanii, nim przylgnęła do gaelickiego królestwa na północy. Pochodzi zapewne od celtyckiego rdzenia „biały” lub „wysoki”, tego samego co w Albionie.
Od Schwyz, jednego z trzech kantonów, które złożyły założycielską przysięgę w 1291 roku; polska forma wyrosła z łacińskiego Suitia. Nazwa kantonu jest niepewna, może od słowa „palić”, o karczowanej ziemi. Skrót CH oznacza Confoederatio Helvetica, od Helwetów, celtyckiego plemienia, z którym walczył Cezar.
Schweiz · Suisse · Svizzera · Svizra
Schweiz, Suisse, Svizzera i Svizra to cztery formy jednej nazwy, kantonu Schwyz, członka założyciela konfederacji z 1291 roku; nazwa kantonu jest niepewnego pochodzenia, może od słowa na ziemię wykarczowaną ogniem. Na monetach i w kodzie CH państwo unika wyboru i używa łaciny: Confoederatio Helvetica.
„Kraj Swewów”, czyli Swearów, przez łacińskie Suecia. Własna nazwa Swearów pochodzi być może od zaimka zwrotnego: „swoi ludzie”.
Sverige
„Królestwo Swearów”, ze staronordyjskiego Svíaríki. Szwecja to polska postać nazwy tego samego ludu, przez łacińskie Suecia.
„Kraj Słowaków”. Nazwa to po prostu „Słowianin” z przyrostkiem przymiotnikowym. Samo „Słowianin” jest sporne: „ludzie słowa”, „sławni” albo nazwa rzeki to główni kandydaci.
Slovensko
Slovensko to „kraj Słowaków”, a Słowak to dawne słowo Słowianin z końcówką; samo Słowianin może znaczyć „ludzie słowa” albo „sławni”.
Również „kraj Słowian”, z tego samego rdzenia co Słowacja; odróżniają je tylko końcówki. Formę Slovenija ukuto w XIX wieku.
Slovenija
Slovenija to „kraj Słoweńców”, z tego samego dawnego słowa Słowianin co jej imienniczka Słowacja, odróżniana tylko końcówkami; formę ukuto w XIX wieku.
„Kraj Tadżyków”. Tadżyk był turecką nazwą ludności perskojęzycznej, zapewne od arabskiego plemienia Tajj, bo słowo oznaczało najpierw „Araba”, potem „muzułmanina”, nim przylgnęło do mówiących po persku.
Тоҷикистон
Todżikiston to „kraj Tadżyków”, tureckiej nazwy ludności perskojęzycznej, zapewne od arabskiego plemienia Tajj.
„Kraj Tajów”, nazwa przyjęta w 1939 roku zamiast Syjamu. Taj objaśnia się zwykle jako „wolny”, choć to raczej po prostu etnonim Tai, „człowiek” lub „lud” w językach tajskich. Syjam pochodzi zapewne z sanskryckiego śjama, „ciemny”, albo z mońskiego słowa „obcy”.
ประเทศไทย
„Kraj Tajów”, prathet to oficjalne słowo na kraj. Tajlandia to tłumaczenie wprost.
Od Tayouan, nazwy mierzei i osady Sirajów koło dzisiejszego Tainanu, gdzie Holendrzy zbudowali w 1624 roku fort Zeelandia; nazwa rozszerzyła się na całą wyspę. Oficjalna nazwa, Republika Chińska, pochodzi z 1912 roku.
臺灣
Tajwan to chińska transkrypcja nazwy Tayouan, miejsca Sirajów koło Tainanu, gdzie Holendrzy zbudowali w 1624 roku fort Zeelandia; same znaki nie niosą żadnego znaczenia.
Zbitka z 1964 roku z Tanganiki i Zanzibaru. Zanzibar pochodzi z perskiego określenia „wybrzeże czarnych ludzi”. Tanganika wzięła nazwę od jeziora, a jej znaczenie jest niepewne.
Tanzania
Tanzania brzmi tak samo po suahilijsku i angielsku: zbitka z 1964 roku z Tanganiki, od jeziora, i Zanzibaru, z perskiego określenia „wybrzeże czarnych ludzi”.
Polska nazwa tłumaczy drugi człon: malajskie timur znaczy „wschód”, a portugalskie leste w oficjalnym Timor-Leste również „wschód”, więc „Wschód Wschodni”. Timor był wschodnim krańcem Małych Wysp Sundajskich w oczach żeglarzy z zachodu.
Timor-Leste · Timór Lorosa'e
W języku tetum loro sa'e to wschodzące słońce, więc nazwa czyta się „Timor wschodzącego słońca”: wschód, powiedziany na trzeci sposób.
Z ewe to, „woda” lub „laguna”, i go, „brzeg”, pierwotnie nazwa miasteczka nad jeziorem Togo.
Togo
Francuska pisownia nazwy miasteczka nad jeziorem Togo w języku ewe: to, „woda” lub „laguna”, i go, „brzeg”.
Po tongańsku „południe”, bo wyspy leżą na południe od Samoa i Fidżi; pokrewne słowo polinezyjskie znaczy też „wiatr południowy”.
Tonga
Tonga po tongańsku to „południe”, bo wyspy leżą na południe od Samoa i Fidżi; słowo oznacza też wiatr południowy.
Trynidad Kolumb nazwał w 1498 roku na cześć Trójcy Świętej, ślubowawszy, że tak nazwie pierwszy ujrzany ląd; pasowały trzy szczyty na wybrzeżu. Tobago pochodzi zapewne od tabaco, taińskiego słowa na tytoń albo fajkę do jego palenia.
Trinidad and Tobago
Trinidad and Tobago zachowuje hiszpański Trinidad, Trójcę Świętą, na której cześć Kolumb nazwał swój ląd w 1498 roku, i Tobago, zapewne od taińskiego tabaco.
Od stolicy, Tunisu. Nazwa miasta jest starożytna i niepewnego pochodzenia, być może berberyjski rdzeń albo punicka bogini Tanit.
تونس
Tunis to arabska nazwa stolicy, a kraj nazwano od niej. Nazwa miasta jest starożytna i niewyjaśniona, może berberyjski rdzeń albo punicka bogini Tanit.
„Kraj Turków”, ze średniowiecznego łacińskiego Turchia. Turek jest poświadczony od inskrypcji Göktürków z VI wieku i czyta się go często jako „silny”; w 2022 roku rząd poprosił ONZ o używanie nazwy Türkiye.
Türkiye
Türkiye to nazwa turecka, „kraj Turków”, i od 2022 roku forma, o której używanie rząd prosi ONZ i świat.
„Kraj Turkmenów”. Etnonim objaśnia się zwykle jako Turek z sogdyjskim przyrostkiem -men, „podobny do Turka”, choć średniowieczna etymologia ludowa czytała perskie Turk-manand o tym samym znaczeniu.
Türkmenistan
Türkmenistan to „kraj Turkmenów”, czytane zwykle jako Turek z sogdyjskim przyrostkiem -men, „podobny do Turka”.
Po tuwalijsku „osiem stojących razem”, od ośmiu tradycyjnie zamieszkanych atoli z dziewięciu. Kraj przyjął tę nazwę w 1978 roku zamiast Wysp Ellice.
Tuvalu
Tuvalu po tuwalijsku to „osiem stojących razem”, osiem zamieszkanych atoli z dziewięciu, nazwa przyjęta w 1978 roku.
Suahilijska forma nazwy Buganda, królestwa ludu Ganda.
Uganda
Uganda, po angielsku i suahilijsku, to suahilijska forma nazwy Buganda, królestwa ludu Ganda, wokół którego zbudowano kolonię.
Od słowiańskiego ukraina, „pogranicze” lub „kresy”, po raz pierwszy zapisanego w 1187 roku dla ziem na rubieży Rusi Kijowskiej; w dawnej polszczyźnie „ukraina” była pospolitym słowem na pogranicze. Mniejszość ukraińskich uczonych czyta ją jako „kraj” lub „ojczyzna” (kraina).
Україна
Ukrajina to słowiańskie słowo na pogranicze lub kresy, po raz pierwszy zapisane w 1187 roku dla rubieży Rusi Kijowskiej; część ukraińskich uczonych czyta je raczej jako „ojczyzna”.
Od rzeki Urugwaj, nazwy guarani. „Rzeka malowanych ptaków” to odczytanie popularne; „rzeka ślimaków uruguá” to odczytanie przyjmowane przez większość językoznawców.
Uruguay
Uruguay to hiszpańska pisownia nazwy rzeki w guarani: „rzeka malowanych ptaków” w odczytaniu popularnym, „rzeka ślimaków uruguá” w odczytaniu językoznawców.
„Kraj Uzbeków”. Nazwę wywodzi się zwykle od Özbega, chana Złotej Ordy w XIV wieku, albo czyta jako öz, „sam”, i beg, „pan”: „sam sobie panem”.
Oʻzbekiston
Oʻzbekiston to „kraj Uzbeków”, w pisowni łacińskiej, której uzbecki używa od 1993 roku; etnonim sięga Özbega, chana Złotej Ordy, albo öz beg, „sam sobie panem”.
„Nasza ziemia” lub „ziemia, która stoi”, z vanua, „ziemia” lub „dom”, i tu, „stać”, nazwa wybrana w chwili niepodległości w 1980 roku zamiast Nowych Hebrydów.
Vanuatu
Vanuatu w języku bislama to „nasza ziemia”: vanua, ziemia, i tu, stać, nazwa wybrana w chwili niepodległości w 1980 roku.
Ze staroangielskiego Wealas, „obcy”, anglosaskiego słowa na zromanizowanych Brytów, z germańskiego walhaz, pierwotnie nazwy celtyckich Wolków; polska forma idzie za łacińską Wallia. To ten sam rdzeń, który dał polskie Włochy. Walijska nazwa, Cymru, znaczy „rodacy”.
Cymru
„Rodacy”, z brytyjskiego combrogi; to samo słowo dało Kumbrię. Wales, dla odmiany, to nazwa, którą dali im Anglosasi: obcy.
Od Mons Vaticanus, wzgórza na zachodnim brzegu Tybru. Łacińska nazwa jest zapewne etruska; starożytny wywód od vaticinia, „proroctwa”, odbija pracujących tam wróżbitów, ale jest wątpliwy.
Civitas Vaticana · Città del Vaticano
Civitas Vaticana po łacinie, w języku urzędowym, i Città del Vaticano po włosku: miasto na Wzgórzu Watykańskim, rzymskim Mons Vaticanus, którego nazwę sami Rzymianie wiązali z vates, wróżbitami, którzy mieli tam prorokować.
Polska nazwa zachowała dawną nosówkę z prasłowiańskiego ǫgre, które przez Bizancjum idzie od tureckiego Onogur, „dziesięć strzał” lub „dziesięć plemion”, konfederacji łączonej z Madziarami. Zachodnie Hungaria dostało swoje H z fałszywego skojarzenia z Hunami. Węgrzy mówią Magyarország, „kraj Madziarów”.
Magyarország
„Kraj Madziarów”. Etnonim czyta się zwykle jako magy, od słowa „człowiek”, i er, również „człowiek”. Węgry to tureckie słowo na inną konfederację, Onogurów.
„Mała Wenecja”: wyprawa Amerigo Vespucciego z 1499 roku ujrzała domy na palach nad jeziorem Maracaibo i pomyślała o Wenecji. Konkurencyjna relacja wskazuje lud tubylczy zwany Veneciuela.
Venezuela
Po hiszpańsku to „mała Wenecja”, nazwa, którą wyprawa Vespucciego nadała w 1499 roku domom na palach nad jeziorem Maracaibo.
Wietnamskie Việt Nam, „Wietowie południa”, od chińskiego Yue, nazwy ludów na południe od Jangcy, i nam, „południe”. Cesarz Gia Long przyjął ją w 1804 roku.
Việt Nam
Việt Nam to „Wietowie południa”, nazwa, którą cesarz Gia Long przyjął w 1804 roku: Việt, chińskie Yue na ludy na południe od Jangcy, i Nam, południe.
Polska nazwa jest tłumaczeniem francuskiego Côte d'Ivoire, od handlu kością słoniową. Od 1986 roku rząd prosi, by we wszystkich językach używać formy francuskiej; polszczyzna została przy swojej.
Côte d'Ivoire
Po francusku „wybrzeże kości słoniowej”, od handlu, który ściągnął Europejczyków na ten brzeg. Od 1986 roku rząd prosi, by nazwy francuskiej używać w każdym języku, bez tłumaczenia.
Nazwa słowiańska, od Wołochów, czyli germańskiego walhaz, którym Germanie określali Celtów, a potem ludy romańskie; to ten sam wyraz, który dał Walię i Wołoszczyznę. Łacińskie Italia, pierwotnie południowy kraniec półwyspu, wywodzi się zwykle z oskijskiego Víteliú, „kraj cieląt”, może od byka totemu.
Italia
Italia to nazwa włoska i łacińska, pierwotnie tylko czubek półwyspu. Wywodzi się ją zwykle z oskijskiego Víteliú, „kraj cieląt”, może od byka totemu.
Od rzeki Zambezi, której nazwa jest niepewnego pochodzenia.
Zambia
Zambia to nazwa ukuta po angielsku w chwili niepodległości w 1964 roku od Zambezi, rzeki, której nazwa jest niepewnego pochodzenia.
Polska nazwa jest tłumaczeniem portugalskiego Cabo Verde, „zielony przylądek”. Pochodzi od przylądka Zielonego w Senegalu, nie od samych wysp. Od 2013 roku państwo prosi, by wszędzie używać formy portugalskiej.
Cabo Verde
Po portugalsku „zielony przylądek”, od przylądka Zielonego na senegalskim wybrzeżu naprzeciwko, nie od wysp. W 2013 roku państwo poprosiło, by formy portugalskiej używać wszędzie.
Z szona dzimba dza mabwe, „domy z kamienia”, od ruin Wielkiego Zimbabwe.
Zimbabwe
Zimbabwe, po angielsku i w szona jednakowo, to szona dzimba dza mabwe, „domy z kamienia”, ruiny Wielkiego Zimbabwe, od których kraj nazwał się w 1980 roku.
Od Latgalów, jednego z plemion bałtyckich, z których powstał naród łotewski. Rdzeń jest niewyjaśniony; jednym z domysłów jest nazwa rzeki.
Latvija
Latvija to „kraj Łotyszy”, od Latgalów, jednego z plemion bałtyckich, które złożyły się na naród. Rdzeń jest niewyjaśniony; jednym z domysłów jest nazwa rzeki.
Borders © Natural Earth · Flags © flag-icons · Map © Leaflet · Atlas by Ben